Ochrona podmiotowości prawnej osób niepełnosprawnych intelektualnie w stopniu umiarkowanym w prawie polskim
DOI:
https://doi.org/10.21164/pomjlifesci.231Słowa kluczowe:
zdolność prawna, prawo, wspomagane podejmowanie decyzji, asystent osoby niepełnosprawnejAbstrakt
Wstęp: Ochrona podmiotowości prawnej osób z niepełnosprawnością intelektualną obejmuje, zgodnie z prawem międzynarodowym, poszanowanie autonomii jednostki z zachowaniem prawa do podejmowania samodzielnych wyborów. Prawo to nakazuje wprowadzenie modelu „wspomaganego podejmowania decyzji” w miejsce modelu „zastępczego”, a przez to rezygnację z instytucji ubezwłasnowolnienia osoby oraz z opiekuna. Celem pracy było określenie, czy prawo polskie zapewnia ochronę podmiotowości prawnej osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym zgodną z wytycznymi prawa międzynarodowego.
Materiały i metody: Materiał badawczy obejmował przede wszystkim źródła prawa polskiego – konstytucyjnego i cywilnego, które skonfrontowano ze źródłami prawa międzynarodowego. Wybrana metoda obejmowała analizę aktów prawnych.
Wyniki: Zdolność prawna z art. 12 Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych z 2006 r. oznacza możliwość działania na równi z innymi osobami. W polskim prawie to pojęcie jest węższe – oznacza bycie podmiotem prawa. Natomiast możliwość działania w swoim imieniu wymaga posiadania zdolności do czynności prawnych. W aktach rangi ustawy (kodeks cywilny, kodeks rodzinny i opiekuńczy) umożliwiony jest przede wszystkim model zastępczego podejmowania decyzji, w którym w imieniu osoby zniepełnosprawnością intelektualną, pozbawionej lub ograniczonej w zdolności do czynności prawnych (ubezwłasnowolniona odpowiednio całkowicie lub częściowo), występuje odpowiednio opiekun lub kurator.
Wnioski: Zaleca się usunięcie z osobowego prawa cywilnego instytucji ubezwłasnowolnienia oraz opieki, wyrażających „zastępczy model podejmowania decyzji”, a w ich miejsce wprowadzenie osobowych form wspieranego podejmowania decyzji w postaci pomocy asystenta prawnego. Zakres pomocy świadczonej przez asystenta powinien być indywidualnie oznaczony w postaci określenia faktycznej niezdolności do czynności osoby z niepełnosprawnością intelektualną (w zakresie której ma prawo działać asystent) w postanowieniu sądu.
Bibliografia
Powszechna deklaracja praw człowieka z 10 grudnia 1948 r. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych nr 217/III z 10.12.1948 r.
Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych z 16 grudnia 1966 r. Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 167.
Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych z 16 grudnia 1966 r. Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 169.
Europejska konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona przez Radę Europy w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (ratyfikowana przez Polskę w 1993 r.) Dz.U. z 1993 r., nr 61, poz. 284.
Deklaracja praw osób z upośledzeniem umysłowym z 20 grudnia 1971 r. Uchwała Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych nr 2856 (XXVI) z 20.12.1971 r.
Deklaracja praw osób niepełnosprawnych z dnia 9 grudnia 1975 r. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych nr 3447(XXX) z 09.12.1975 r.
Standardowe zasady wyrównywania szans osób niepełnosprawnych z 20 grudnia 1993 r. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych nr 48/96 z 20.12.1993 r.
Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych z 13 grudnia 2006 r. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych nr 61/106, ratyfikowana przez Polskę w 2012 r. Dz.U. z 2012 r., poz. 1169.
Rekomendacja w sprawie zasad dotyczących prawnej ochrony niekompetentnych osób dorosłych z dnia 23 lutego 1999 r. Rekomendacja Komitetu Ministrów Rady Europy nr R (99) 4 z 23.02.1999 r.
Rekomendacja w sprawie planu działania Rady Europy na lata 2006–2015 z dnia 5 kwietnia 2006 r. Rekomendacji Komitetu Ministrów Rady Europy nr Rec (2006) 5.
Rezolucja „Dostęp do praw osób niepełnosprawnych oraz ich pełna i aktywna partycypacja w życiu społecznym” z 26 stycznia 2009 r. Rezolucja Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy nr 1642 (2009) z 26.01.2009 r.
Szeroczyńska M. Ubezwłasnowolnienie i alternatywne formy pomocy w realizowaniu zdolności do czynności prawnych osób z niepełnosprawnością intelektualną w regulacjach międzynarodowych oraz w prawie obcym, na przykładzie Estonii, Niemiec, Szwecji, Wielkiej Brytanii i Kanady (stanu Manitoba). In: Kędziora K, editor. Jeśli nie ubezwłasnowolnienie, to co? Prawne formy wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną. Warszawa: Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego; 2012. p. 15-63.
Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483.
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Dz.U. z 1964 r., nr 16, poz. 93 ze zm.
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Dz.U. z 2015 r., nr 0, poz. 583 ze zm.
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Dz.U. z 1964 r., nr 43, poz. 296 ze zm.
Flaga-Gieruszyńska K. Postępowanie cywilne. Pytania. Warszawa: C.H. Beck; 2015. p. 4.
Baza Aktów Prawnych Unii Europejskiej – wersja polska. http://eur-lex.europa.eu/homepage.html?locale=pl (14.01.2016).
Internetowy System Aktów Prawnych. http://isap.sejm.gov.pl/ (14.01.2016).
Zima-Parjaszewska M. Ubezwłasnowolnienie w świetle Konstytucji RP oraz Konwencji o Prawach Osób z Niepełnosprawnościami. Ekspertyza prawna dotycząca ubezwłasnowolnienia. Warszawa: Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego.
http://www.ptpa.org.pl/site/assets/files/1029/ekspertyza_osi_-_ubezwlasnowolnienie.doc (14.01.2016).
Kędziora K, editor. Jeśli nie ubezwłasnowolnienie, to co? Prawne formy wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną. Warszawa: Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego; 2012. http://www.soswzgierz.pl/web/uploads/files/JESLI%20NIE%20UBEZWLASNOWOLNIENIE%20TO%20CO%20-%20PUBLIKACJA.pdf (14.01.2016).
Ciszewski J, editor. Kodeks cywilny. Komentarz. Warszawa: LexisNexis; 2014. p. 38-63.
Grzeszczak R, Szeroczyńska M. Ubezwłasnowolnienie i inne formy wsparcia dla osób z niepełnosprawnością intelektualną w Polsce – teoria i praktyka. In: Kędziora K, editor. Jeśli nie ubezwłasnowolnienie, to co? Prawne formy wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną. Warszawa: Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego; 2012. p. 15-63.
Oświadczenie Rządowe z dnia 25 września 2012 r. w sprawie mocy obowiązującej Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. Dz.U. z 2012 r. nr 0, poz.1170.
Smyczyński T. Prawo rodzinne i opiekuńcze. Warszawa: C.H. Beck; 2005. p. 281-307.
Flaga-Gieruszyńska K, editor. Postępowanie cywilne. Komentarz praktyczny dla sędziów i pełnomocników procesowych. Warszawa: C.H. Beck; 2014. p. 65-70.
Góra-Błaszczykowska A, editor. Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Komentarz art. 1–729. Warszawa: C.H. Beck; 2016. p. 274-1707.
Zieliński A, Flaga-Gieruszyńska K. Kodeks postępowania cywilnego. Warszawa: C.H. Beck; 2014. p. 149-1113.
Wyrok SN z 17 lipca 1997 r. III CKN 149/97, OSP 2000, nr 4, p. 63.
Bobińska K, Gałecki P. Rys historyczny, terminologia, definicja, nozologia, kryteria rozpoznawania niepełnosprawności intelektualnej. In: Bobińska K, Petras T, Gałecki P, editor. Niepełnosprawność intelektualna – etiopatogeneza, epidemiologia, diagnoza, terapia. Continuo: Wrocław; 2012. p. 27-8.
Wehmeyer ML. Disability, disorder, and identity. Intellectual and Developmental Disabilities 2013;51(2):122-6.
Tassé MJ. What’s in a name? Intellectual and Developmental Disabilities 2013;51(2):113-6.
Postanowienie SN z 29 grudnia 1983 r. I CR 377/83, Lexis.pl 321096.
McSherry BM. Legal capacity under the Convention on the Rights of Persons with Disabilities. J Law Med 2012;20:22-7. https://ssrn.com/abstract=2490972 (14.01.2016).
Dinerstein RD. Implementing legal capacity under Article 12 of the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities: the difficult road from guardianship to supported decision-making. Hum Rts Brief 2011;19:8.
Kleniewski I, Szeroczyńska M. Założenia uregulowania w polskim prawie instytucji asystenta prawnego osoby z niepełnosprawnością intelektualną lub psychospołeczną. In: Kędziora K, editor. Jeśli nie ubezwłasnowolnienie, to co? Prawne formy wsparcia osób z niepełnosprawnością intelektualną. Warszawa: Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego; 2012. p. 15-63.
Zima-Parjaszewska M. Równość osób z niepełnosprawnościami wobec prawa – sytuacja osób ubezwłasnowolnionych. In: Najważniejsze wyzwania po ratyfikacji przez Polskę Konwencji ONZ o Prawach osób Niepełnosprawnych. Biuletyn Rzecznika Praw Obywatelskich Źródła 2012;10:16-25.
Trociuk S. O potrzebie zmian w polskim systemie prawnym w związku z procedurą ratyfikacji Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych. In: Niepełnosprawność – nowe spojrzenie. Materiały z Międzynarodowej Konferencji nt. „Węzłowe Zagadnienia wdrażania Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych oraz Europejskiej strategii w sprawie niepełnosprawności 2010-2020”. Warszawa; 2012. p. 13-7.
Kijak RM. Niepełnosprawność intelektualna. Między diagnozą a działaniem. Warszawa: Instytut Rozwoju Służb Społecznych; 2013.
Pawlak P. Prawo osób niepełnosprawnych do życia rodzinnego – analiza zmian społeczno-prawnych. In: Stępkowska KM, Stępkowska JK, editors. Instytucja rodziny wczoraj i dziś. Perspektywa interdyscyplinarna. Tom 1. Między prawem i rynkiem. Lublin: Politechnika Lubelska; 2012. p. 52-8.
Zima M. Przesłanki zawarcia małżeństwa przez osoby niepełnosprawne. In: Walaszkiewicz AM, editor. Polska droga do Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych ONZ. Kraków: PFRON; 2008. p. 117.
