Piększydła propagowane w polskich herbarzach wydanych w XVI wieku
DOI:
https://doi.org/10.21164/pomjlifesci.288Słowa kluczowe:
historia kosmetyków, herbarze, ogrody zdrowiaAbstrakt
Wstęp: Zioła są stosowane w lekach i kosmetykach od wieków. Dobrze znane są możliwości leczenia różnych chorób skóry, jej ozdabiania i poprawiania wyglądu. Podobnie jak w innych krajach Europy, w Polsce zaczęto w XVI w. wydawać drukiem tzw. ogrody zdrowia (hortus sanitatus), czyli encyklopedyczne zielniki (herbarze) zawierające nie tylko ówczesną wiedzę o roślinach i ich wykorzystaniu, lecz także poszerzone o wiadomości ze świata zwierząt i minerałów.
Celem pracy było ustalenie, kiedy pojawiły się pierwsze wzmianki o stosowaniu kosmetyków oraz na jakie sposoby dbałości o ciało był kładziony nacisk w renesansowych herbarzach. Przyjęto założenie, że potrzeby ówczesnych Polaków nie różniły się od oczekiwań innych mieszkańców Europy.
Materiały: Analizie poddano 4 herbarze, które ukazały się w Polsce w XVI w. Napisali je: Stefan Falimirz, Hieronim Spiczyński, Marcin Siennik i Marcin z Urzędowa. W większości powielały one wiedzę zaczerpniętą od autorów starożytnych, jedynie Marcin z Urzędowa dodał do swojej pracy własne ustalenia. Polskie tłumaczenie „Segreti del reverendo donno Alessio Piemontese”, bardzo poczytnego w Europie poradnika dotyczącego głównie kosmetyków, zamieścił Marcin Siennik.
Wnioski: W herbarzach zawarto liczne informacje na temat pielęgnacji skóry, włosów, paznokci, zębów i pachnideł. W Polsce w XVI w. istniało na taką wiedzę duże zapotrzebowanie.
Bibliografia
Wdowiak L. Kosmetyki w średniowiecznej Europie. In: Korpalska W, Ślusarczyk W, editors. Czystość i brud. Higiena w średniowieczu Bydgoszcz: Wydaw. Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika; 2014. p.111-24.
Jankowiak W. Kosmetyki w praktyce aptecznej i przemysłowej na ziemiach polskich do roku 1939 [dissertation]. Poznań: Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu; 2015. www.wbc.poznan.pl/Content/356517/index.pdf (5.09. 2016).
Brückner A. Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa: Wiedza Powszechna; 1970. p. 412.
Zemanek A. Botanika Renesansu w świetle współczesnej nauki. Wiad Botan 1997;41(1):7-19.
Bela Z. Sposoby preparowania tzw. wódek w Herbarzu Polskim Marcina Siennika (Kraków, 1568). Farm Pol 2010;66(12):851-8.
Bela Z. Przepisy na leki i kosmetyki w Sekretach Aleksego z Piemontu (XVI wiek), In: Marona H, editor. Medyczne aspekty kosmetologii. Kraków: Wydawnictwo Abaton; 2010. p. 7-13.
Bela Z. Alexego Pedemontaná táiemnice. Kraków: Medycyna Praktyczna; 1999.
Bela Z. Eksperymenty i sekrety. Farm Pol 2001;57(1):47-52.
Kuchowicz Z. Uwagi o konsumpcji produktów destylacji alkoholowej w Polsce w XVI w. Kwart Hist Kult Mater 1971;19(4):667-8.
Bela Z. Wódki w Herbarzu Marcina Siennika. Panacea 2010;4:32-4.
Szostak J. Farmakognozja, farmacja galenowa i aptekarstwo w renesansowych zielnikach. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2006.
Siennik M. Lekarstwa doświadczone, które zebrał uczony lekarz pana Jana Pileckiego, któremu są przydane lekarstwa końskie z cwiczeniem tego lekarza: Przydaliśmy y figury zioł rozmaitych ku lekarstwu z ziołkami dostatecznemi sprawione, teraz znowu na światło wydane. Kraków: Łazarz Andrysowic; 1563.
Szostak J. Vademecum lecznictwa domowego z roku 1563. Warszawa: Poligraf; 2016.
Drobnik J. Zielnik i jego znaczenie dla poznania leku roślinnego. Panacea 2009;2:24-5.
Macer A. De Herbarum virtutibus cum veris figuris herbarium. Graduationes simplitium cum Nomenclatura & interpretatióe Polonica herbarum & morburŭ secundum seriem Alphabeti. In calce huius operis, addida est expositio terminorum obscurorŭ cótentorum in hoc opere. Per Simonem de Louicz artrum & medicinae doctorem. Kraków: Officina Ungleriana; 1537.
Ziembicki W. Szymona z Łowicza „Aemilius Macer de Herbarum Virtutibus”. Egz. wyd. z r. 1532. Arch Hist Filoz Med Hist Nauk Przyrod 1929;9(1):23-9.
Falimirz S. O ziołach i mocy ich. Kraków: Florian Ungler; 1534.
Frankowska M. Nazwy roślin i ich źródła w Słowniku języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego. Folia Toruniensia 2008;8:27-56.
Spiczyński H. O Ziolach tutecznych y zamorskich y o mocy ich, a kthemu kxięgi lekarskie wedle regestru niżey nowo wypisanego wssem wielmi użyteczne. Kraków: Helena Unglerowa; 1542.
Marcin z Urzędowa. Herbarz Polski, To iest o Przyrodzeniu Zioł Y Drzew Rozmaitych, Y Inszych Rzeczy do Lekarztw Należących, Księgi Dwoje, Doctora Marcina Urzędowa, Kanonika niekiedy Sędomierskiego: y Iaśnie oświeconego Hrabie Pana, Pana Iana z Tarnowa, Kasztellana Krakowskiego, y Hetmana Wielkiego Koronnego, etc. Medyka. Kraków: Drukarnia Lazarzowa; 1595, p. 46-474.
Dłużewski S. Dzieło Marcina z Urzędowa. Panacea 2004;1:31-2.
Siennik M. Herbarz to jest ziół tutecznych, postronnych i zamorskich opisanie, a iaką moc maią i iako ich używać ku przestrzeżeniu zdrowia ludzkiego, iako ku uzdrowienia rozmaitych chorob: Teraz nowo wedle herbarzow dzisieyszego wieku y inych zacnych medyków poprawiony. Przydano Alexego Pedemontana Księgi Ośmiory, o taiemnych a skrytych Lekrstwiech: przy czym dosyć misternych a trafnych rzeczy y doświadczonych mieć będziesz. Kraków: Drukarnia M. Szarffenberger; 1568.
Rostafiński J. Nasza literatura botaniczna XVI w. oraz jej autorowie lub tłumacze. Studyjum krytyczne. Kraków: Druk. Uniwersytetu Jagiellońskiego; 1888.
Rostafiński J. Porównanie tak zwanych zielników Falimirza, Spiczyńskiego i Siennika. Kraków: Druk. Uniwersytetu Jagiellońskiego; 1888.
Alexego Piedemnontana Księgi Ośmiory, o taiemnych a skrytych Lekrstwiech: przy czym dosyć misternych a trafnych rzeczy y doświadczonych mieć będziesz. In: Siennik M. Herbarz to jest ziół tutecznych, postronnych i zamorskich opisanie, a iaką moc maią i iako ich używać ku przestrzeżeniu zdrowia ludzkiego, iako ku uzdrowienia rozmaitych chorob: Teraz nowo wedle herbarzow dzisieyszego wieku y inych zacnych medyków poprawiony. Kraków: Drukarnia M. Szarfenberger; 1568.
Syreniusz S. Zielnik, herbarzem z ięzyka łacińskiego zowią, to iest opisanie własne imion, kształtu, przyrodzenia, skutków y mocy zioł wszelakich drzew, krzewin y korzenia ich, kwiatu, owoców, soków, miazg y żywic y korzenia do potraw zaprawowania; także trunków, syropów, wódek, lekiwarzów, konfektów, win rozmaitych, prochów, soli z zioł czynioney; maści, plastrów; przytym o ziemiach y glinkach różnych, o kruscach, perłach y drogich kamieniach. Też o zwierzętach czworonogich, czołgaiących, ptastwie, rybach, y tych wszystkich rzeczach, które od nich pochodzą: od Dioskorida z przydaniem y dostatecznym dokładem z wielu innych o tey materiey piszących, z położeniem własnych figur dla snadnieyszego ich poznania y używania ku zachowaniu zdrowia tak ludzkiego iako y bydlęcego, y chorób przypadłych odpędzenia, z wielkim uważeniem y z rozsądkiem. Polskim ięzykiem zebrany y na ośmioro ksiąg rozłożony. Księga lekarzom, aptekarzom, cyrulikom, barbirzom, roztrucharzom, końskim lekarzom, mastalerzom, ogrodnikom, kuchmistrzom, kucharzom, synkarzom, gospodarzom, mamkom, paniom, pannom y tym wszystkim którzy się kochają y obieyrzą w lekarstwach. Pilnie zebrane a porządnie spisane przez D. Simona Syreniusza. Kraków: Drukarnia Bazylego Skalskiego; 1613.
Kosmiński J. Słownik lekarzów polskich obejmujący oprócz krótkich życiorysów lekarzy Polaków oraz – cudzoziemców w Polsce osiadłych, dokładną bibliografią lekarską polską od czasów najdawniejszych aż do chwili obecnej. Warszawa: nakł. aut.; 1883. p. 151.
MacVaugh MR, Sinclair Ogden M. Guigonis de Caulhiaco (Guy de Chauliac) Inventarium sive Chirurgia Magna. T. 2. New York, Köln, Leiden: Brill; 1997.
Dzierżanowski R. Słownik chronologiczny dziejów medycyny i farmacji. Warszawa: PZWL; 1973. p. 330.
Ziemba JS. Przyczynek do lecznictwa ludowego. Wisła 1890; 4(2):439.
Bela Z. Olejku dziurawcowego przyprawianie, który w Wenecyjej czerwonym zową. Panacea 2005;4:32-4.
